Pratidin
2026 · Sanskrit Compulsory Paper (Qualifying) · 60 marksMainsQuestion 2

अधोलिखितं गद्यांशं सावधानं पठित्वा तदनुसारम् अधः प्रदत्तानां प्रश्नानामुत्तराणि स्पष्टतया उत्तर समासतश्च शुद्धगिरा दीयन्ताम् :

दुःखवर्गे यत्स्थानं भयस्य भवति तदेव स्थानम् आनन्दवर्गे उत्साहस्य भवति । यस्मिन् कर्मणि कस्यापि कष्टस्य हानेर्वा सहनस्य साहसः अपेक्षितो भवति, तानि कष्टानि सर्वाणि उत्कण्ठापूर्णम् आनन्द-उत्साहत्वं भजते । एवं कष्टानां हानीनां वा भेदानुसारेण एव उत्साहानामपि भेदाः जायन्ते । साहित्य-मीमांसकाः एतद्दृष्ट्या युद्धवीर-दानवीर-दयावीराः इति भेदाः परिकल्पितवन्तः । एतेषु प्राचीनतमा प्रधानतमा च युद्धवीरता एव । यस्याम् जनः आघातं पीडां मृत्युं वापि न गणयति । अस्या एव युद्धवीरतायाः प्रयोजनम् प्राचीनकालादेव प्रवहमाना इति दृश्यते । यत्र साहसस्य प्रयत्नस्य च चरमोत्कर्षः पूर्णतया दृश्यते । परन्तु केवलं कष्टानां पीडानां वा सहनशीलत्वे एव उत्साहस्य स्वरूपं स्फुरितं न भवति । वस्तुतः तेन सह आनन्दपूर्ण-प्रयत्नस्य तथा उत्कण्ठाया वा योगः अपेक्षितः । अचेतनो न भूत्वा अपि बृहत्-विष्फोटकस्य कर्तनस्य सहन सामर्थ्यं साहस एव उच्यते न पुनरुत्साहः । एवमेव पुनः नीरवतया हस्तपादं नोत्क्षिप्य घोर-प्रहार-सहन-सामर्थ्यं साहस एव पुनः तीक्ष्णतरः प्रहारः सहनेन स्वस्थाने सुदृढरूपेण अवस्थानम् अपलायनञ्च धीरता-पदेन उच्यते । एतादृशः उत्साहे अन्तर्भवतः यदा साहसः एतादृशी धीरता च तदैव साहसी धीरो वा जनो तानि, दुष्कराणि कठोराणि कर्माणि सानन्दं कुर्वन् आस्ते । यतः तदर्थं अनेन जनेन प्रहाराः सहन्ते । अयमेव सारांशः अस्य आनन्दपूर्ण-प्रयत्ने अथवा तस्य उत्कण्ठायामेव उत्साहस्य दर्शनं भवति, न तु केवलं कष्टसहनस्य निश्चेष्टस्य-साहसे । यतः धैर्यस्य साहसस्य च द्वयोरेव उत्साह-व्यापारे संचरणं भवति ।

दानवीरस्य अर्थः त्यागः साहसो वा अर्थात् तस्य कारणरूपे कष्टस्य काठिन्यस्य वा सहन-साम्यर्थम् अन्तर्निगूढं भवति । दानवीरता तदेव सार्थकतां प्राप्नोति यदा दानकारणात् एव दाता स्वजीवन-निर्वाहार्थम् एव किमपि कष्टं काठिन्यं वा अप्रतिरोध्यम् इव दृश्यते । ऐतेषां कष्टानां काठिन्यानां वा परिणामः सम्भावना वा यावद् अधिकं भवति, दानवीरता अपि तावती वर्धिता भवति इति मन्यते, परन्तु अस्य अर्थत्यागस्य साहसे यावत् पूर्णतत्परता तथा आनन्दचिह्नानि च न दृश्यन्ते तावत् उत्साहस्य स्वरूपं यथार्थतया न प्राप्यते ।

संसारेऽस्मिन् युद्धव्यतिरिक्तानि अन्यानि कानिचित् विकटाणि कर्माणि भवन्ति, येषां निर्वाहकाले घोरं शारीरिकं कष्टं सह्यते । किञ्च तत्र प्राणहानेरपि सम्भावना भवति । अनुसन्धानार्थं तुषार-मण्डितानाम् अभ्रंलेहिनाम् अगम्यानां पर्वतानामारोहणं, सुविस्तृते दुस्तरे बालूमयमरुस्थले पर्यटनम् अज्ञाते घनघोरवनस्थले क्रूरबर्बरजातिमध्ये अवस्थानम् इत्यादिकं कर्मजातं पूर्णतया वीरतया पराक्रमस्य च निदर्शनम् एतादृक्षु कर्मसु यद्-आनन्दपूर्णतत्परतया जनानां सुखेन प्रवर्तनं दृश्यते तदपि उत्साह एव इति न कोऽपि सन्देहः ।

(a) उत्साहे साहसस्य भूमिकां स्पष्टयत ।
(b) धीरतायाः क एव अभिप्रायः ?
(c) उत्साहस्य सम्यक्दर्शनं कथं भवति ?
(d) आनन्दपूर्ण-तत्परतायाः उत्साहेन सह अन्तःसम्बन्धं प्रतिपादयत ।
(e) दाता दानकारणात् किं किं सहते ?

60 marks · directive: Comprehension

Answer

The core of a good answer

The passage argues that utsaha (zeal) is joyful eagerness for an act that needs the courage to bear hardship or loss: courage (साहस) and fortitude (धीरता) alone are not utsaha, which is seen only when the effort is made with joy and readiness, as in the warrior, the generous giver and the explorer.

An outline written by upsc.help, not an official UPSC answer; every fact checked by a separate review. How we work

What the question asks

Five questions of 12 marks each (12×5=60). Each answer must come from the passage, written in clear, concise and correct Sanskrit in your own sentences; a few lines per answer is enough. Do not add outside material. The key distinction in the passage is between साहस and धीरता on the one hand and उत्साह (joyful, eager effort) on the other.

Answer outline

Introduction

Read the whole passage once for its central claim (उत्साह holds in the class of joy the place that भय holds in the class of sorrow), then locate the sentence that answers each question.

(a)

(b)

(c)

(d)

(e)

Conclusion

Keep each answer to the point and in your own Sanskrit; quote the passage only briefly, and do not add examples that are not in it.

Facts

Facts to remember

Write a timed answer in the app