Pratidin
2026 · Sanskrit Compulsory Paper (Qualifying) · 60 marksMainsQuestion 3

अधोवर्तिगद्यांशस्य संक्षेपो मूलभागस्य तृतीयांशपरिमितः स्वशब्दैः लेख्यः । शीर्षको न प्रदेयः । संक्षेपो स्वशब्दैः लेख्यः ।

उत्तम-श्रोतृत्वं सर्वेषु महत्त्वपूर्णेषु आकर्षकेषु जीवन-कौशलेषु अन्यतमः गुणः । तथापि अस्मासु स्वल्पा एव जनाः श्रौतुं जानन्ति । अस्य कारणं वयं दुर्जना एव इति न, अपितु न कोऽपि अस्मान् श्रवणयोग्यतां न अशिक्षयत् । वस्तुतः एतत् सत्यमेव अत्यल्पाः एव जनाः ये अस्माकं वक्तव्यं मनोयोगेन श्रुतवन्तः । परिणामस्वरूपं वयं सामाजिक-जीवने श्रवणस्य अपेक्षया भाषणमोहग्रस्ता भवामः । वयम् अपरेण सह मेलने यथा व्याकुला भवामः परन्तु तेषां वाक्श्रवणेन न तथा । अनेन क्रमशः मित्रता सामाजिकस्वार्थे एव परिणमति । एकः उत्तमः श्रोता कानि उत्तमानि कर्मणि करोति येन तेन सह कालयापनं सुखदं भवति । कदाचित् वयम् अस्माकं कर्मविषये चिन्ताग्रस्ता भवामः । कदापि वा अस्माकं कर्मक्षेत्रे महत्त्वप्राप्तिकामाः इति हेतोः अपि चिन्ताग्रस्ता भवामः । कदापि विनिश्चेतुं शक्या वयम् अस्माभिः कीदृशं कर्मकरणं यथोचितं भवेद् नेति कदापि वा वयं संशयचिता भवामः । अपि कोऽपि सम्बन्धो भयंकर-अवस्थायां विधूर्णित एव तिष्ठति न वा । वयं कदापि वा कस्यापि वाक्यप्रयोगे अथवा वक्तव्यविषये चिन्तिता भवामः अथवा जीवने कदापि निराशाया अनुभवो अपि भवितुमर्हति, वस्तुतः वयं सम्यक् रूपेण न जानीमः यत् समस्या मूलतः कीदृशी एव, अथवा मन्यामहे केन हेतुना कस्यापि विषये अत्यधिका उत्साहिता भवामः अथवा ओजोद्दीप्ता भवामः, परन्तु तस्य उत्साहस्य ओजस्विताया च कारणानि अस्मत् कृते न स्पष्टानि भवन्ति ।

वस्तुतः अयं कश्चन अन्योऽपि विषयः चिन्तनीयः यद् एकः उत्तमः श्रोता मन्यते यद् आदर्शरूपतया अपरेण सह वाक्यालापः अस्मान् चिन्ताग्रस्तताया उत्तेजनायाश्च चित्तं मोचयन् एकं बहुव्यापकायां शान्तावस्थायां च परिणमयति । परस्परं संमिल्य वार्तालापैः च वयं जानीमः जीवनयापने मया किं नु हृतं किं वा सञ्चितम् इति । अतः सम्भाषणे स्फुटतां प्रति वाञ्छा अथ च आवश्यकतां प्रति जागरूकता न भवति । उत्तम-श्रोतृणामाभाववशात् अस्य परिणामोऽयं भवति यत् जनाः विषयविश्लेषणं विहाय स्वीयमते दृढतया एव तिष्ठन्ति । ते स्वकीयां चिन्ताम्, उत्साहं, नैराश्यम् आशां च बारम्बारं भिन्न-भिन्न-रूपेण प्रकाशयन्ति । प्रत्यालापी शृणोति, परन्तु तान् गूढरूपेण अवबोधने साहाय्यं न करोति । उत्तमः श्रोता सम्भाषणस्य सूक्ष्मयुक्तिजालम् आश्रित्य स्वकीयां स्थितिं परिवर्तयति ।

यदा अन्यः वदति तदा सः तेन सह पूर्णरूपेण संयुक्तो भवति । स वक्त्रे अल्पम् अल्पं प्रोत्साहनं प्रयच्छति, यथा सम्यक्-अनुभूतिप्रकाशकं वाक्यं तथा “आह्” इति उत्साहवर्धकं संकेतं च ददाति, पुनरपि रूचिपूर्णां राजनीतिकजिज्ञासां तथा एवं स तं स्वकीय-भावनानां गूढार्थप्रापणार्थं प्रेरयति । सः श्रोता सोत्साहं कथयति – “मह्यं विषयेऽस्मिन् अधिकं ज्ञापय...” इति “यदा भवान् एवमाह तदाहं मन्त्रमुग्धः अभवम्”, “भवान् किं मन्यते, कथमेवम् अभवत् ?”, “भवान् तदा किम् अनुभूतवान् ?” इत्यादि । एकः उत्तमः श्रोता जानाति यद् अपरेण सह सम्भाषणकाले अस्पष्टता स्वाभाविकी भवति, एतदर्थं स श्रोता वक्त्रा सह न हि आलोचनां करोति, न अधैर्यं च भवति । स श्रोता मन्यते यत् अस्पष्टतया एका सार्वभौमिकी स्थितिरस्ति । पुनः मनसः प्रबला वेदना अस्ति, यस्य निवारणार्थम् एकस्य सन्मित्रस्य महत्प्रयोजनम् अस्ति । अत्र वयं बहुधा कस्यापि अनुभवस्य समीपे भ्राम्यमाना भवामः, परन्तु तस्य मूलकारणं न प्राप्नुमः । अतः एकः उत्तमः श्रोता अस्मान् सविस्तारं वाचने अथ भाषणस्य गभीरतायाः प्रापणे च अग्रे गमनार्थं प्रेरयति । वयं सम्भाषणकाले वक्तुः मन्त्रणादानं व्यतिरिच्य ‘अग्रेसरो भव’ शब्दद्वयस्य वाञ्छां कुर्मः । सम्भाषणकाले वयं भ्रातुः सहोदरायाश्च उल्लेखं कुर्मः, ते श्रोतारश्च पुनः तदतिरिक्तं विषयजातं पृच्छन्ति यथा तस्य बाल्यकाले भ्रातृभिः सह तस्य सम्बन्धः कथमासीत्, परवर्तिनि काले तेषां सम्बन्धे परिवर्तनम् आगतं न वेति । अनेन सह श्रोता बौद्धुमिच्छति यत् अस्माकं चिन्तानाम् अथवा उत्साहानां मूलं कुत्र अस्ति ? ते पृच्छन्ति – “मया प्रयुक्तं वचनं कथं भवन्तं एतादृशं पीडितम् अकरोत्?” अथवा “मदुक्तं वचनं कथं भवते एतादृक् महत्त्वपूर्णं भवति?” तेन हि श्रोता अस्माभिः पूर्वकृतं सम्भाषणमपि सम्यक् स्मरति । कदाचित् ते श्रोतारः अस्माभिः प्राक्तनी उक्तिः पुनरुचार्य यथावत् ज्ञापयन्ति । अस्मान् अनुभावयन्ति च वस्तुतः कदाचित् अस्माभिः सह वक्तव्यानां गभीरतायां गन्तुं चेष्टन्ते । अस्पष्टतया सम्भाषणं भयानकरूपेण सरलं भवति । वयं बहुधा एव कथयामो यत् किमपि वस्तु सुन्दरम् अथवा किमपि भयानकं किमपि सुखदं अथवा उद्वेजकं भवति, परन्तु वयं न चेष्टामहे ज्ञातुं यद् अस्माकम् एतादृशः अनुभवः कथं भवति । एकः उत्तमः श्रोता एतेषु मर्मस्पर्शिषु वाक्येषु व्यापकं तथा मैत्रीपूर्णं संशयम् आकलयति पुनः मनसः गभीरे अन्तर्लीनाः गम्भीराः भावनाः च अवगन्तुं शाश्वत् चेष्टन्ते ।

(549 शब्द)

60 marks · directive: Precis

Answer

The core of a good answer

The passage says that good listening is a rare and valuable life skill: much of what we feel and say is unclear even to ourselves, and a good listener, through small encouragements and gentle questions, helps us move from confused and anxious talk to a calmer, clearer understanding of the roots of our feelings.

An outline written by upsc.help, not an official UPSC answer; every fact checked by a separate review. How we work

What the question asks

The passage is printed as 549 words, so the summary should be about one-third of that, about 183 words (549 ÷ 3 = 183). No title is to be given. The summary must be in Sanskrit and in your own words: keep the main argument and its order, drop the quoted sample questions and the list of situations, and add no comment of your own.

Answer outline

Introduction

Read the passage twice, mark the main idea of each paragraph, and plan about 180 to 185 words in one or two connected paragraphs.

Main idea 1: listening is a rare skill

Main idea 2: our feelings are often unclear to us

Main idea 3: what a lack of good listeners leads to

Main idea 4: how a good listener helps

Conclusion

Check the word count (about 183), make sure every main idea above appears in the same order, and remove repetition and examples.

Facts

Facts to remember

Write a timed answer in the app