Pratidin
2026 · Sanskrit Compulsory Paper (Qualifying) · 20 marksMainsQuestion 4

अधोलिखितगद्यांशस्य आंग्लभाषया अनुवादः करणीयः –

भारतीयनाविकाः पोतयानसंचालने स्वकीय-कौशलगरिम्णा प्राचीनकालादेव जगति प्रसिद्धाः आसन् । अद्यतः पञ्चसहस्राणि वर्षाणि प्राक् भारतीयनाविकाः समुद्रे नावसंचालनम् आरब्धवन्तः । तदा समुद्रयात्रायां प्रयुज्यमानाः स्वल्पाः केचनयन्त्राः आसन् । अद्यत्वे वर्तमानकालीनि संस्कृतानि समुन्नतानि उत्कृष्टानि यन्त्रोपकरणानि तदा न उपलब्धानि आसन् । परन्तु प्राचीनकालीकानां नाविकानां ज्ञानेन्द्रियाणि मन्ये अतीव तेजोद्दीप्तानि आसन् । तेषां वातावरणस्य ज्ञानं सम्यक् आसीत् । ते ग्रह-नक्षत्राणां गमनविषये अपि निपुणाः आसन् । वातप्रवाहस्य ज्ञानमपि सम्यक् आसीत्, ते समुद्रजलानां वर्णान् दृष्ट्वा समुद्राणां गभीरतां प्रकाशयितुं समर्था आसन् । ते सामुद्रिकं जन्तुजातं तेषां गमनागमनं च संलक्ष्य समुद्रात् कियद्दूरे स्थलभागः अस्ति, स स्थलभागस्य कः देशः, सः स्थलभागः कीदृशः, तदपि वक्तुं समर्थाः आसन् । पुराकाले भारते न कोऽपि समुद्रविज्ञानविद्यालयः आसीत् । अत एव यदेव प्रशिक्षणं ते प्राप्तवन्तः तत् केवलं अनुभवानां पाठशालायां परीक्षणेन तथा पुनः “प्रमाद-चेष्टा” (error-try) इति मार्गेण एव । कदाचित् दुर्घटनादिकमपि संघटितम् आसीत् । अपि च तेषां साहसः आत्मविश्वासश्च तान् पुनः-पुनः समुद्रयात्रायां गन्तुं प्रेरितवन्तः । यद् बलेन पराक्रान्ताः ते नाविकाः पश्चिमे अरबसागरम् उत्तीर्य अफ्रीकादेशस्य पूर्वोपकुले तथा बगोपसागरं उत्तीर्य पूर्वस्यां दिशि सुदूरे तथा इण्डोनेशिया-कम्बोडिया-उन्नाम-बोर्नियो-सेलीबीज-इत्यादीन् देशान् च गतवन्तः । समुद्रविद्याया प्रशिक्षणं भारतवर्षे 1920 तमे ख्रिष्ट्याब्दस्य प्रारम्भिकवर्षेषु आरब्धम् अभवत् ।

स्वाधीनतायाः पश्चात् भारतवर्षे परिवर्तनस्य सुखदवातप्रवाहः प्रारब्ध अभवत् । भारतस्य गौरवशाली पोतयानगमनागमनपरम्परायाः यः सूर्यः कियत्-शताब्दीपूर्वे अस्तंगतः एव अभवत् । सः पुनश्च उदितः सन् स्वप्रभाभिः समुद्भासितः संजातः । ततः प्रभृतिः इदानीम् अपि भारतीय-पोतगमनागमनव्यवस्था सम्यक् सर्वदिक्षुः सुष्ठु प्रचलिता अस्ति ।

20 marks · directive: Translation

Answer

The core of a good answer

The passage describes how ancient Indian sailors, with few instruments, navigated by their knowledge of weather, stars, winds, sea colour and marine life, sailed from the east coast of Africa to South East Asia, and how India's shipping tradition revived after Independence.

An outline written by upsc.help, not an official UPSC answer; every fact checked by a separate review. How we work

What the question asks

Translate faithfully into plain, grammatical English, keeping the meaning and order of ideas; do not summarise or add. Watch the tenses (past for what the sailors could do, present perfect for the revival), the place names, the parenthetical मन्ये ('I think', 'perhaps'), and the figurative phrases (अनुभवानां पाठशाला, परिवर्तनस्य सुखदवातप्रवाहः, the setting and rising sun of the shipping tradition).

Answer outline

Introduction

Read the whole passage first, then translate sentence by sentence; a faithful rendering is given below.

Sentence 1

Sentence 2

Sentence 3

Sentence 4

Sentence 5

Sentence 6

Sentence 7

Sentence 8

Sentence 9

Sentence 10

Sentence 11

Sentence 12

Sentence 13

Sentence 14

Sentence 15

Sentence 16

Sentence 17

Sentence 18

Conclusion

Read your English version once for flow: join short sentences only where meaning stays the same, and check the numbers (five thousand years, the 1920s) and the names (Arabian Sea, Bay of Bengal, Annam, Celebes).

Facts

Facts to remember

Sources used for the explanation

Write a timed answer in the app