(a) अधोलिखितानां स्वरचितेषु वाक्येषु प्रयोगः कार्यः –
(i) उपरि
(ii) श्वः
(iii) कदा
(iv) सार्धम्
(v) चेत्
(b) पदसाधनं क्रियताम् –
(i) गुणिन् + षष्ठी, बहुवचनम्
(ii) लक्ष्मी + प्रथमा, एकवचनम्
(iii) विपद् + सप्तमी, एकवचनम्
(iv) अम्बु + द्वितीया, द्विवचनम्
(v) साधु + चतुर्थी, एकवचनम्
(vi) कृ + लङ्, प्रथमपुरुषे, बहुवचनम्
(vii) स्था + लोट्, उत्तमपुरुषे, एकवचनम्
(viii) सेव् + लट्, मध्यमपुरुषे, द्विवचनम्
(ix) वद् + लृट्, उत्तमपुरुषे, बहुवचनम्
(x) हस् + विधिलिङ्, प्रथमपुरुषे, बहुवचनम्
(c) समासो विधेयः समासनाम च लेखनीयम् :
(i) मक्षिकानाम् अभावः
(ii) घन इव श्यामः
(iii) खञ्जश्च कुब्जश्चेति
(iv) मृग अङ्के यस्य सः
(v) गृहे तिष्ठति यः सः
(d) अधोलिखितानि वाक्यानि शुद्धीकरणीयानि :
(i) पिता प्राते भ्रमणं करोति ।
(ii) स अस्मात् शतं धारयति ।
(iii) शिशुः शय्यायाम् अधिशेते ।
(iv) बालिका वृक्षे पुष्पाणि चिनोति ।
(v) बालकः भगवानं प्रणमति ।
40 marks · directive: Grammar and usage
The core of a good answer
The question tests indeclinables in sentences, noun and verb forms (पदसाधन), compounds (समास) and sentence correction: each item needs the exact form or correction, and in (a) a short Sanskrit sentence that uses the word correctly.
An outline written by upsc.help, not an official UPSC answer; every fact checked by a separate review. How we work
What the question asks
Four parts of 10 marks each: (a) five items of 2 marks, (b) ten items of 1 mark, (c) five items of 2 marks, (d) five items of 2 marks. In (a) write one correct Sanskrit sentence for each word; in (b) give only the form; in (c) give the compound word and the name of the compound; in (d) write the corrected sentence (a one-line reason helps).
Answer outline
Introduction
Answer every item; short, exact answers score better than long explanations.
(a) Words in sentences
- (i) उपरि (above, on; takes the genitive): वृक्षस्य उपरि खगाः कूजन्ति ।
- (ii) श्वः (tomorrow; used with the future tense): अहं श्वः विद्यालयं गमिष्यामि ।
- (iii) कदा (when?): त्वं गृहं कदा आगमिष्यसि ?
- (iv) सार्धम् (with; takes the instrumental): रामः सीतया सार्धं वनम् अगच्छत् ।
- (v) चेत् (if; not placed first in its clause): परिश्रमं करोषि चेत् सफलः भविष्यसि ।
(b) Word forms
- (i) गुणिन्, षष्ठी बहुवचनम्: गुणिनाम्
- (ii) लक्ष्मी, प्रथमा एकवचनम्: लक्ष्मीः (लक्ष्मी keeps the visarga, unlike नदी)
- (iii) विपद्, सप्तमी एकवचनम्: विपदि
- (iv) अम्बु (neuter), द्वितीया द्विवचनम्: अम्बुनी
- (v) साधु (masculine), चतुर्थी एकवचनम्: साधवे
- (vi) कृ, लङ् प्रथमपुरुषः बहुवचनम्: अकुर्वन्
- (vii) स्था, लोट् उत्तमपुरुषः एकवचनम्: तिष्ठानि
- (viii) सेव् (आत्मनेपद), लट् मध्यमपुरुषः द्विवचनम्: सेवेथे
- (ix) वद्, लृट् उत्तमपुरुषः बहुवचनम्: वदिष्यामः
- (x) हस्, विधिलिङ् प्रथमपुरुषः बहुवचनम्: हसेयुः
(c) Compounds
- (i) मक्षिकाणाम् अभावः (printed मक्षिकानाम्): निर्मक्षिकम्, अव्ययीभावः (absence is expressed by निर्).
- (ii) घन इव श्यामः: घनश्यामः, कर्मधारयः (उपमानपूर्वपद कर्मधारय).
- (iii) खञ्जश्च कुब्जश्च: खञ्जकुब्जौ, द्वन्द्वः (इतरेतरद्वन्द्व).
- (iv) मृगः अङ्के यस्य सः: मृगाङ्कः (the moon), बहुव्रीहिः.
- (v) गृहे तिष्ठति यः सः: गृहस्थः, उपपदतत्पुरुषः.
(d) Sentence correction
- (i) पिता प्रातः भ्रमणं करोति । (The indeclinable is प्रातः, not प्राते.)
- (ii) सः अस्मै शतं धारयति । (With धारि in the sense of owing, the creditor takes the dative: धारेरुत्तमर्णः, Ashtadhyayi 1.4.35.)
- (iii) शिशुः शय्याम् अधिशेते । (With अधि + शी the place becomes the object, in the accusative: अधिशीङ्स्थासां कर्म, 1.4.46.)
- (iv) बालिका वृक्षं पुष्पाणि चिनोति । (चि is a verb with two objects; the source also takes the accusative: अकथितं च, 1.4.51; the Kashika example is वृक्षमवचिनोति फलानि. The rule applies when the source is not expressed as अपादान, so वृक्षात् with the ablative is the other form a candidate may meet.)
- (v) बालकः भगवन्तं प्रणमति । (The accusative singular of भगवत् is भगवन्तम्.)
Conclusion
Check that each corrected sentence changes only what is wrong, and that each compound is written as one word with its name.
Facts to remember
- धारेरुत्तमर्णः (Ashtadhyayi 1.4.35): with the causative of धृ in the sense of owing, the creditor is in the dative.
- अधिशीङ्स्थासां कर्म (1.4.46): the place of lying, standing or sitting with अधि + शी, स्था, आस् takes the accusative.
- उपरि takes the genitive and सार्धम्/सह the instrumental.
- सेव् is an आत्मनेपद root: सेवे, सेवेथे, सेवध्वे in the second person of लट्.